ترکمن آدلری
ورود کاربر
شناسه‌ی کاربری:

رمزعبور:


واژه رمز را فراموش کرده‌اید؟
عضو شوید
SmartSection is developed by The SmartFactory (http://www.smartfactory.ca), a division of INBOX Solutions (http://inboxinternational.com)
دایره المعارف ترکمن > مذهب، اعتقادات، باورها > مفاهیم برخی از اعداد در بین تركمنها
مفاهیم برخی از اعداد در بین تركمنها
نوشته شده توسط MatinGHezeljeh در تاریخ ۱۳۸۸/۵/۱۱ (3201 بار خوانده شده)
رمز و رازی كه در برخی اعداد وجود دارد، بدرستی معلوم نیست اما كمتر ملتی را می توان پیدا كرد كه به برخی از اعداد خاص معانی تمثیلی نداده باشند. دكتر میرجلال الدین كزازی در مورد معانی تمثیلی و نمادین اعداد چنین نظری دارد: "عدد یك (= 1) در باورشناسی باستانی ایران نشانه‌ی راز آلود خداوند است. عدد دو (= 2) ارزش آیینی دارد: آسمان و زمین ، نرینه و مادینه و... دو بدین سان ساختار و سرشت آفرینش را بر ما روشن می‌دارد. كاربردهای نمادین عدد سه (= 3) این است كه این شمار به گونه‌ای راز آلود ، آفرینش و پدیده‌ی هستی را نشان می‌دهد. در باورهای ایران از زادگان سه گانه و یا موالید ثلاث سخن به میان رفته ، زادگان سه گانه كانی و یا جاندار است. عدد چهار (=4) ، چهار گوهر را نشان می‌دهد. در پنج (= 5) می‌توانیم از پنج حس سخن بگوییم. در شش (= 6) به شیوه‌ی نمادین، جهان آشكار می‌شود و ما معتقدیم پدیده‌های گیتی شش سویه هستند. اما هفت (= 7) در میان یكان از كارآیی و ارزش و باور شناختی افزونتری برخوردار است. عدد هشت (= 8) با بهشت در پیوند است. عدد ُنه (= 9) باز شماری است كه در فرهنگ ایرانی ارزش آیینی ویژه‌ای دارد و از شمار سپند (مقدس، پاك) است. عدد دوازده (=12) در نماد شناسی نشانه‌ی كمال است. دوازده در گروه خودش ارزش بسیار دارد. ما هفت اختر و دوازده برج را داریم. هفت در عدد دوازده گردان است پس اگر دوازده را نشانه‌ی كما ل بدانیم ، این عدد خجسته ترین خواهد بود، زیرا آرمان آفرینش رسیدن به سر آمدگی و كمال است. پس اگر به شمار سیزده (= 13) رسیدید، این همه از میان خواهد رفت و زمانی كه به چهارده می‌رسیم، دوباره گجستگی روی می‌دهد. ایرانیان از دیر زمان روز 13 را از خانه بیرون می‌رفتند كه بی شگونی این روز را از خود دور بدارند. شاید یكی از دلایلی كه عدد 13 نزد ایرانیان نحس است و مردم برای فرار از این نحسی ، روز سیزده بدر را در دامان طبیعت به سر می‌برند ، ترویج فرهنگ بدشگونی آن توسط مردم از گذشته تا حا ل است".
تركمنها نیز از جمله این ملل هستند. برخی از اعداد هستند كه در زندگی مردم تركمن نقش مهمی ایفا می كنند كه از جمله آنها می توان به اعدادی نظیر سه ، هفت ، نه و چهل اشاره نمود. غیر از این گونه اعداد ـ كه در ادامه این مقاله به بحث در باره آنها خواهیم پرداخت ـ اعداد فرد و زوج نیز در زندگی مورد توجه عامه مردم قرار گرفته است. به طور مثال از قدیم الایام اعداد زوج نشانه سعد و مهر و محبت بوده است. زن تركمن به هنگام شركت در مراسم عروسی در داخل بقچه ای كه به همراه خود به خانه داماد و یا عروس می برد، نان شیرینی را با شمارگان زوج می برد (2 یا 4 یا 6) اما وقتی قرار است به مراسم ختم كسی برود، اعداد فرد را انتخاب می نماید. از همین موضوع می توان دریافت كه تركمنها اعداد زوج را نشانه ابراز حسن نیت و نمادی برای بیان آرزو در باره رهایی از واژه "تنهایی" می دانند.

عدد سه (3)
در این گونه اعداد، به عدد سه اهمیت زیادی داده شده است. كودك در سه سالگی زبانش گویا می شود. به قول مختومقلی:
اوچ‌ یاشیمدا تانگری‌ بردی‌ زبانی‌
دورت‌ یاشیمدا داش‌ آتیشان‌ گون‌لریم‌
(شعر "دوشن گونلریم")

این عدد در آداب و رسوم و ضرب المثل ها كاربرد زیادی دارد. به طور مثال : سلام كردن به سه خانه، سه بار شستن دست و صورت به هنگام وضو ، سه بار گفتن كلمه شهادتین در هنگام مرگ، سه بار گرداندن اسفند برای هر فرد به منظور حفاظت از چشم زخم و سه گوش بودن دعاهایی كه مادران برای فرزندان خود به گوشه لباس آنها آویزان می كنند. همه این امور از جمله اموری هستند كه هم اكنون به عنوان قاعده و قانون در زندگی بسیاری از خانواده های تركمن بارها تكرار می شود.
این عدد مورد توجه شاعران بزرگی همچون مختومقلی نیز بوده است:
اولوم‌ ضربی‌ اوچ‌ طرفدان‌ اورولدی‌
عقلیم‌ داغیلیپ‌، حیرانا گلدی‌
(شعر "ویراناگلدی")

آسمانینگ‌ یوزوندن‌ كهكشان‌ اوچدی‌
ناگهان‌ اوچ‌ اره‌ نظریم‌ دوشدی
(شعر "بولدوم گریانا")

دورت‌ گیجه‌، اوچ‌ گون‌ آغلاپ‌، دیندیردیغیم‌ بیلمزمینگ‌؟
اشك‌ مونوپ‌ عیسی‌ دك‌، یلدیردیگیم‌ بیلمزمینگ‌؟
(شعر "بیلمزمینگ")

بیر بالام‌ بار، ییتیریپ‌ من‌ یانیمدان‌
اوچ‌ گون‌ بولدی‌، ایستاپ‌ تاپمان‌ یاباندان‌
(شعر "آدلی یارانلار")

چاه‌ ایچینده‌ یاتدی‌ اوچ‌ گیجه‌-گوندیز
حضرتی‌ جبراییل‌ ساقلادی‌ تمیز
(شعر "آدلی یارانلار")

دوزخینگ‌ ایشیگین‌ اوچ‌ فرضی‌ باغلار
صبر اتسنگ‌، دوزخینگ‌ اودونی‌ سوندیر
(شعر "بیگمان یاندیر")

اوچ‌ گوندن‌ عالمه‌ بو نشان‌ گلر
یوزی‌ آدم‌، گون‌ دك‌ آلنی‌نینگ‌ آغی‌
(شعر "بیر بیان گلر")

ایكی‌ گون‌ خوش‌ بولسا، اوچ‌ گونی‌ وای‌میش‌
نیچیكسی‌ منزل‌ میش‌، نیچیكسی‌ جای‌میش‌
(شعر "گچیب بارادیر")

بیر منزل‌دیر، اوچ‌ گون‌ ایییپ‌- ایچن‌ سونگ‌
اورناشیپ‌، گینگره‌نیپ‌، بیلین‌ آچان‌ سونگ‌
(شعر "فغان اگلنمز")

عمر باش‌ گون‌، منزلی‌ اوچ‌
دورانینگ‌ بیر ساعت‌ بیله
(شعر "بیر ساعات بیله")

رسول‌ مونی‌آیتدی‌ اوچ‌ یولا تكرار
اصحابلاردان‌ نه‌ آواز بار، نه‌ سوز بار
(شعر "دوستلار هی")

برخی از موارد استفاده از عدد سه در افسانه ها و داستان های تركمنی : دادن مهلت سه ماهه برای انجام یك كار سخت از سوی پادشاهان افسانه ای ؛ پادشاهان افسانه ها سه دختر و یا سه پسر دارند. دختران پادشاهان در افسانه های تركمنی برای قبول خواستگار ، سه شرط را در مقابل داماد مطرح می كنند. جارچپان در افسانه ها سه شبانه روز مردم را برای شركت در عروسی دعوت می كنند و بالاخره جشن عروسی در افسانه های تركمنی تا سه روز ادامه می یابد.
عدد سه را در ضرب المثل ها و باورهای عامیانه نیز می توان پیدا كرد.
گچی نگ اوچ ، سؤزونگ پوچ
و یا :
قوركان ایت ، اوچ گون اویرار
و یا :
اوچدن سونگ پوچ

در ضرب المثل «اوچدن سونگ پوچ» (پس از سه بار، پوچ) یك نوع باور و عقیده را می توان برداشت نمود و به عبارتی اجداد تركمنها حتی این گونه اعداد را به سطح عقاید خود نیز بالا برده اند.

عدد هفت (7)
این عدد نیز یكی از پركاربردترین عدد در بین اعداد است كه در زندگی و عقاید بسیاری از ملل و از جمله در بین تركمنها نقش و جایگاه مهمی را ایفا می كند و معانی عمیقی دارد. مانند "یدی اقلیم" (هفت اقلیم) در این شعر از مختومقلی:
یدی‌ اقلیم‌ مانگا گورونر زندان‌
یا رب‌ خبر بیلرین‌ می‌، یار سندن‌!
(در شعر "یار سندن")

یا عبارت "یدی پری" (هفت پری) در این مصراع از شعر مختومقلی:
گیده‌ بیلمن‌ شهرینگیزگه‌، خیز - حرامدان‌ قورقارام‌
یدی‌ پری‌نینگ‌ لفظیدن‌ بیر یادگارم‌ دوغری‌سی
(شعر "بی قرارام دوغریسی‌")
و یا:
یدی‌ یرده‌، دوقوز فلك‌ اوستونده‌
یا رب‌ خبر بیلرین‌ می‌، یار سندن‌!
(در شعر "یار سندن")

این عدد در تمامی آداب و رسوم ، افسانه ها ، ضرب المثل و دیگر قالب های ادبیات شفاهی و عامیانه كاربرد وسیعی دارد. به طور مثال در ضرب المثل های تركمنی: "یدی اؤلچأپ بیر كس!" ، "چاروا چاروانینگ ایزیندان یدی ییلدا یتر" ، "یسرینگ یدی دیلی بار" ، "اوچ گونلوك یولا چیقسانگ ، یدی گونلوك آذیق آل"
یا در بین تركمنها عبارت "یدی پشت" یا "یدی آركا" به عنوان "هفت نسل" كاربرد دارد و دانستن آن به هر یك از تركمنها توصیه شده است. این "هفت نسل" به ترتیب عبارتند از:
1- اوغول
2- آغتیق
3- چوولوق
4- یوولوق
5- قوولوق
6- یاتلیق
7- آتلیق
همچنین در بین تركمنها عبارت "یدی آتانگ" (هفت پدر تو) چنین است:
1- آتانگ (پدرت)
2- آذان آتانگ (پدر اذان گوی تو / یعنی كسی كه به هنگام تولد در گوش تو اذان خوانده است)
3- عیلیم آتانگ (پدر علم تو)
4- قائین آتانگ (پدرخانم تو)
5- اوغوزخان آتانگ (پدر اوغوزخان تو / اوغوزخان به عنوان نیای بزرگ تركمنها)
6- نوح آتانگ (پدرت كه حضرت نوح است / با این باور كه مطابق با اسناد و كتب قدیم همچون مجمع التواریخ اثر رشید الدین فضل الله ، نسل تركمنها نهایتاً به پسری از پسران حضرت نوح می رسد)
7- آدام آتانگ (پدرت كه حضرت آدم است / به این معنی كه همه انسانها و از جمله تركمنها بنی آدم هستند)
در بین تركمنها "اینگ یاكین یدی قارینداش" (هفت خویشاوند بسیار نزدیك) این افراد هستند:
1- دوغان
2- دوغان اوغلان
3- دولانان
4- قارینداش
5- باباداش
6- اوباداش
7- نِبره
رئیس جمهور تركمنستان در اثر خود روحنامه، عبارت "تركمنینگ یدی خزینه سی" (خزائن هفتگانه تركمنها) را بكار برده است كه عبارتند از:
1- باش خازینا ـ توپراق (خزینه اصلی ـ خاك)
2- ایكینجی خازینا ـ قلیالچی لیق (دومین خزینه ـ اسبداری)
3- اوچونجی خازینا ـ هالی چی لیق (سومین خزینه ـ قالیبافی)
4- دؤردونجی خازینا ـ مالدارچیلیق (چهارمین خزینه ـ دامداری)
5- بأشینجی خازینا ـ قوشچی لیق (پنجمین خزینه ـ مرغداری)
6- آلتینجی خازینا ـ كیتاپ (ششمین خزینه ـ كتاب)
7- یدینجی خازینا ـ سوو (هفتمین خزینه ـ آب)

عدد هفت در دیوان مختومقلی نیز به تعداد قابل ملاحظه ای تكرار شده است:
یدی‌ داغ‌، یدی‌ دریا
دالی‌ دنیانی‌ گورسم‌
(شعر "ایكی هلالان")

یدی‌ یسیر بولسا، بیری‌ گووینجنگ‌
بای‌ خلقی‌ یانگرا بور، قارری‌ اووینجنگ‌
(شعر "برمه فلگه")

عدد نه (9)

عدد نه نیز در زندگی تركمنها كاربرد زیادی دارد. تركمنها برای بیان دعا جهت تكمیل و بی نقص بودن یك كار ، می گویند: "هر كی زادینگ دوقوزی دوزوو بولسون" (یعنی اینكه: هر كاری كامل و بی نقص باشد / جفت و جور باشد)
یا در این شعر از ظهیرالدین فاریابی كه مدرسین ادبیات ، همواره آنرا برای تفهیم صنعت "اغراق" در شعر ذكر می كنند:
نه كرسی فلك نهد اندیشه زیر پای
تا بوسه بر ركاب قزل ارسلان زند
در دیوان مختومقلی نیز این عدد به تعداد زیادی بكار رفته است. به طور مثال:
دوقوز ساعت‌، دوقوز آی‌
اون‌ ایكی‌ اندام‌ جای‌ بجای‌
(شعر "جوشا یتدینگ")
عدد نه را می توان در تمثیلات و ضرب المثل ها نیز مشاهده نمود. به طور مثال:‌ "دویانی دوقوز گون ، سمرأنی سكیز گون" ، "چوپان تایاقین دوقوز بلادان قوتارار"

عدد چهل (40)
عدد چهل نیز یكی از این گونه اعداد است. این عدد برای بیان مسافتهای طولانی بكار می رود. به طور مثال: " قیرق ییل مایا گزینچأنگ ، بوتین بیر ییل نر گزگین" (از ملانفس) یا در این ضرب المثل ها : "قیرق ییل قیرقین گلسه ده ، عجلی یتن اؤلر" ، "قیش ینگ گونی قیرق تویسلی ، قیركیسی دا قیلیق سیز"
پایان خوش اكثر دسسان ها (منظومه ها) در ادبیات تركمنی نیز برپایی جشن و پایكوبی در چهل شبانه روز به میان می آید (... اولار قیرق گیجه گوندیزلاپ طوی توتوپدیرلار.)
در برخی از موارد ، این عدد ، عدد كثرت است. به طور مثال در این شعر مختومقلی:
قیرق‌ شهری‌ قیزیلدان‌ غرق‌ ادن‌ قارون‌
گوزی‌ قومدان‌ دولدی‌ پولدان‌ دولمادی‌
(شعر "اقبال بولمادی")
و یا:
عشقیم‌ باردیر مجنوندان‌ آلتمیش‌ اسسه‌ زیاده‌
قواتیم‌ باردیر قیرق‌ ییل‌ درس‌ آیدارغا فرهاده‌
(شعر "كونگلوم")

در ادبیات عرفانی نیز عدد چهل معانی تمثیلی زیادی دارد. به طور مثال در اشعار مختومقلی:
قیرق‌لار له‌ جم‌ بولوپ‌، پیاله‌ ایچسم‌
كونجی‌ میخانه‌دا آیاغ‌ یتیشسه‌
(شعر "یتیشسه")

قیرق‌ عاشق‌ نعره‌ چكیپ‌، شعله‌ اوردی‌ اودینی‌
گوز یاشیمدان‌ سوو آلیپ‌، سوندوردیگیم‌ بیلمزمینگ‌؟
(شعر "بیلمزمینگ")

چهل‌ تن‌لر ارا باش‌ بولیبان‌ باباین‌ دارغان‌
مقصده‌ یتر آمان‌-اسن‌ منزله‌ بارغان‌
(شعر "همخانه گلندیر")

دووره‌ گیریب‌،گوردوم‌، اوتورمیش‌چهلتن‌
سلام‌ بریب‌، قولون‌ قوچدوم‌ یارانلار
(شعر "اوچدیم یارانلار")

كه البته در این شعرها ، مراد از چهل ها و چهل تن، "ابدال" است. همچنانكه ایشان در شعری دیگر گفته اند:
قیرق‌ عاشق‌ بار، قیرق‌ ابدال‌
هر باشدا بیر خیال‌ بار
(منظومه "بلال بار")

تعداد این گونه اعداد نمادین در فرهنگ و ادبیات تركمن بیش از اینهاست و نگارنده تنها برای یادآوری و آغاز صفحه ای جدید در تحقیقات ادبی و فرهنگی برای پژوهشگران این زمینه ، تنها به ذكر چند نمونه از این گونه اعداد اكتفا نموده و از ذكر بسیاری از شواهد برای هر كدام از آنها نیز خودداری كرده است.

یوسف قوجق

منابع
- دستنوشته های پراكنده از یادداشت های نگارنده
- دیوان كامل مختومقلی فراغی / به كوشش مراددوردی قاضی؛ تصحیح و ویرایش محمود عطاگزلی. مشهد: گلنشر ، 1382 (چاپ دوم)
- سیزده‌ی فروردین پیِمانی همگانی برای حفظ محیط زیست ، همشهری ، 15 فروردین 1377

برگرفته از فصلنامه یاپراق

مقالات دیگر در این شاخه در سایت قرار گرفته در تعداد باز دید
یدی ( 7 )
۱۳۹۰/۷/۲۲
2386
حیوانات در باورهای عامیانه ترکمن
۱۳۸۹/۱۲/۱۹
3611
رنگ قرمز، مانایی عشق ترکمن ها
۱۳۸۹/۳/۸
4362
ايريم لار / باورهای عاميانه
۱۳۸۹/۱/۹
2755
پیدایش لاک پشت
۱۳۸۸/۸/۶
3380
مفاهیم برخی از اعداد در بین تركمنها
۱۳۸۸/۵/۱۱
3202
برخی اعتقادات خرافی در بین ترکمن ها
۱۳۸۸/۴/۱۷
3847
آتش در باور ترکمن ها
۱۳۸۸/۳/۱۳
2017
گرگ در فرهنگ و باور تركمنها
۱۳۸۸/۲/۲۸
2285
نماز در بین ترکمن ها
۱۳۸۸/۲/۲۱
2527
اعتقادات دینی ترکمن ها قبل از اسلام 2
۱۳۸۸/۲/۲۰
3678
رنگ سفید (آق)، رنگی مقدس در میان ترکمن ها
۱۳۸۸/۲/۱۴
2185
اعتقادات دینی ترکمن ها قبل از اسلام
۱۳۸۸/۱/۱۷
2654
زیارتگاه های ترکمن صحرا
۱۳۸۸/۱/۱۰
3036
شخصیت های مذهبی در بین ترکمن ها
۱۳۸۷/۱۰/۷
2513
 
بی‌شک دیدگاه هر کس نشانه‌ی تفکر اوست، ما در برابر نظر دیگران مسئول نیستیم
فرستنده شاخه
فرهنگ لغت ترکمن سؤزلوک

سایت فرهنگ لغت ترکمن سؤزلوک فعالیت خود را آغاز نمود. این سایت یکی از سایت های زیر مجموعه بایراق می باشد که با تلاش دوستان تصمیم به ایجاد فرهنگ لغت ترکمنی به فارسی و بلعکس گرفتیم که در حال تکمیل شدن می باشد.


www.SOZLUK.ir

آهنگ های پیشواز ترکمنی
برای دیدن تصویر اصلی در صفحه جدید کلیک کنید.